اقتصادي ړنګېدنه

د افغانستان اقتصادي او مالي نظام په یوه ژور او نه بېرته راګرځېدونکي جوړښتي بحران کې دی. د ۲۰۲۱ کال د اګست د نظام ناڅاپي بدلون د هېواد تاریخي کمزورۍ په بنسټیز ډول ښکاره کړې او یو داسې نظام یې ړنګ کړ چې په بهرنیو پیسو ولاړ و.

د مالي سکتور او پولي تګلارې ړنګېدنه

د ډالرو د سبسایډي پای: د طالبانو له واکمنېدو مخکې نظام په بشپړه توګه په نړیوالو مرستو پورې تړلی و – په ۲۰۲۰ کال کې مرستندویه پیسو د ناخالص کورني تولید (GDP) شاوخوا ۴۳٪ جوړول. د امریکا حکومت د افغانستان مرکزي بانک (DAB) ته په دوامداره توګه بهرني اسعار ورکول، چې په کابل کې لیلام کېدل، ترڅو د افغانۍ (AFN) ارزښت په مصنوعي ډول ثابت وساتي.
پر ډالرو نازک تکیه: د ټولو بانکي سپارنو شاوخوا ۶۰٪ په بهرنیو اسعارو (ډېری یې USD) ساتل کېدې. د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د دې اسعاري زېرمو په کنګلولو او د پیسو د بهیر په درېدو سره دا بنسټ له منځه ولاړ.
وده پرته له هوساینې (د ۲۰۲۶ شرایط): که څه هم حقیقي GDP وده په دې وروستیو کې شاوخوا ۴.۸٪ لنډمهاله ثبات ښوده چې یوازې د مصرف پر بنسټ و، خو دا اغېز په بشپړه توګه له منځه ځي، ځکه چې اقتصادي وده د نفوسو د چټک بدلون په پام کې نیولو سره د حقیقي ژوند د کچې روان سقوط نه شي درولی.

انفلاسیوني فشار او د پېر ځواک له لاسه ورکول

په ۲۰۲۶ کال کې د ګرانښت څپه: د یوې لنډمهاله او غولوونکې ډیفلاسیوني دورې وروسته یو سخت بدلون راغی. چاودونکې کورنۍ غوښتنه، د حاصلاتو زیانونه او له پاکستان سره پر پولو بندښتونه بیې په بې کنټروله توګه لوړوي.
د پېر ځواک له لاسه ورکول: که څه هم په ۲۰۲۵ کال کې د انفلاسیون کلنۍ اوسط کچه لا ۳.۶٪ وه، د ۲۰۲۶ کال تر مارچ پورې ۷.۶٪ ته پورته شوه. د ۲۰۲۶ کال په اوړي کې د تېلو او همدارنګه د اړینو اساسي خوراکي توکو لکه ډوډۍ او وریجو په بیو کې بیا چاودنه وشوه، چې د خصوصي کورنیو پاتې پېر ځواک یې په بشپړه توګه دوړې کړ.

ړنګېدونکی کاري بازار

د بېکارۍ دوه برابره کېدل: د دولتي کارکوونکو او توکمیزو لږکیو سیستماتیک ګوښه کول او له عامه ځایونو څخه د ښځو نږدې بشپړ ایستل له ۲۰۲۱ راهیسې عمومي بېکاري نږدې دوه برابره کړې ده.
ډله ییزې اېستنې د زغم ازموینې په توګه: د ۲۰۲۵ کال او د ۲۰۲۶ کال د نیمایي ترمنځ له ۳.۷ میلیونو ډېر کډوال افغانان له پاکستان او ایران څخه بېرته راستنېدو ته اړ شول. دا خلک ډېری وخت په بشپړ ډول تشلاسي هېواد ته رسېږي او لا دمخه ډک کاري بازار په داسې ډول له وسې وتلي بار لاندې کوي چې جبران یې نه کېږي.
د ځوانانو بې هیلې راتلونکې: د ۱۴ او ۲۵ کلونو ترمنځ عمر لرونکو ځوانو نارینه وو له هرو دریو څخه له یوه ډېر هېڅ ډول کار نه مومي. ښځې د طالبانو د اخلاقو او فضیلت د قوانینو له امله په کور کې دننه بې معاشه یا په ډېر لږ معاش سیوري اقتصاد ته (د بېلګې په توګه ګنډل یا پخلی) اړ ایستل کېږي.

د مزدوریو سقوط او د سړي سر د عاید راټیټېدل

کم شوي معاشونه: دولتي معاشونه له میاشتو بې معاشه دورو وروسته د ۲۰۲۲ کال له مارچ راهیسې که څه هم بیا ورکول کېږي، خو په پراخه کچه کم شوي دي. مشرتابه دندې په قصدي ډول د طالبانو په جنګیالیو ډکې شوې؛ د پخوانیو کارکوونکو تقاعدي ورکړې نږدې په بشپړ ډول ځنډول شوې دي.
حقیقي عاید په ازاد سقوط کې: د سړي سر اسمي عاید د تېر کال په پرتله د ۵.۶٪ پراخ سقوط ښيي.
د ژوند لږ تر لږه کچې ته نه رسېدل: په داسې حال کې چې ناروزل شوي ورځني مزدوران په اوسط ډول په ورځ کې ۳۰۵ AFN (شاوخوا ۴.۱۹ USD) ګټي او په اونۍ کې تر ټولو زیات دوه ورځې کار لري، په ۲۰۲۶ کال کې حتی د مسلکي کارکوونکو معاشونه (اوسط: ۶۳۷ AFN / ۸.۴۵ USD) هم په هېڅ ډول بسنه نه کوي چې د یوې کورنۍ د یوازې ژوندي پاتې کېدو لپاره د لږ تر لږه لګښت سبد (Minimum Expenditure Basket) تمویل کړي.

سرچینې

BAMF – Bundesamt für Migration und Flüchtlinge (2024a): Länderreport 72 Afghanistan – Wirtschaftliche und humanitäre Lage, Stand 07/2024. bamf.de
UNDP – United Nations Development Programme (2026): Afghanistan Socioeconomic Review. Press release “Record population returns, drought and aid cuts push Afghanistan further into crisis”. undp.org
WB – World Bank (2026a): Afghanistan Development Update, Spring 2026. Press release “Afghanistan’s Economy Shows Resilience but living standards are falling”. worldbank.org