د علما (دیني پوهانو) بدل شوی رول

د افغانستان په سیاسي تاریخ کې دیني لوبغاړو، په ځانګړي ډول د اسلام رسمي استازو – چې علما (دیني پوهان) بلل کېږي –، پراخ رول لوبولی دی. څرنګه چې دوی د خلکو د نظر جوړونې او سیاسي لوري ټاکنې مرکزي مرجع وو، سیاسي اشرافو تل هڅه کوله چې د خپلو حکومتي پرېکړو لپاره د علماوو تایید ترلاسه کړي (Poya ۲۰۱۲).

له تاریخي پلوه دوی ډېری وخت په شا کې د یوې اخلاقي څارونکې مرجع په توګه عمل کاوه. خو د ۲۰۲۱ کال د اګست په میاشت کې د طالبانو له واکمنېدو راهیسې دا رول په بنسټیز ډول سرچپه شوی دی: علما مطلق دولتي واک ته رسېدلي دي.

تاریخي بیاکتنه: د وسیلې په توګه کارول او اخلاقي څارنه

که څه هم علماوو د پام وړ ټولنیز نفوذ درلود، خو له تاریخي پلوه په رسمي ډول هغوی تر ډېره د یوې اخلاقي-دیني څارونکې مرجع په توګه ګڼل کېدل، نه د یوه خپلواک او مستقیم واکمن سیاسي ځواک په توګه (Poya ۲۰۱۲). سره له دې، دنیوي واکمنانو هغوی بیا بیا د سیاسي اقداماتو لپاره د وسیلې په توګه وکارول – چې ډېری وخت د اسلامي اصولو خلاف وو:

اوسني شرایط: له ۲۰۲۱ راهیسې بشپړ سیاسي ادغام

د طالبانو د بیا واکمنېدو وروسته تاریخي اړیکه سرچپه شوې ده. علما له یوې مشورتي یا څارونکې مرجع څخه د دولتي اجرائیه، مقننه او قضاییه قوې انحصاري بنسټ ګرځېدلي دي (Cambridge ۲۰۲۵).

مطلق دولتي واک ته رسېدل

د دنیوي اشرافو او دیني مرجع ترمنځ دودیز بېلتون په بشپړ ډول له منځه تللی دی. د اسلامي امارت په سر کې امیرالمؤمنین (د مومنانو مشر)، هبت الله اخوندزاده، ولاړ دی. هغه پخپله د هېواد له تر ټولو لوړ رتبه دیني فقهاوو څخه دی او مخکې یې د غورځنګ د علماوو شورا مشري کوله (BBC ۲۰۱۶؛ AFI ۲۰۲۶). د هغه فرمانونه مطلق اعتبار لري.

د علماوو د شوراګانو (د علماوو شورا) له لارې بنسټیز کېدل

د افغانستان په ټولو ولایتونو کې د روحانیونو ځواکمنې او رسمي شوراګانې جوړې شوې دي. دا ارګانونه په مستقیم ډول د خلکو په ورځني ژوند کې لاسوهنه کوي (AFI ۲۰۲۵):

• هغوی سیمه ییزه اداره رهبري او کنټرولوي.
• هغوی عدلي چارواکي او قاضیان ټاکي.
• هغوی په ځای کې د شرعي قوانینو بې تشې او کلک پلي کېدل څاري.

نیوکې او په اسلامي پوهه کې جیوپولیتیکي درزونه

په داسې حال کې چې په کندهار او کابل کې واکمن علما خپل سخت فرمانونه – لکه پر ښځو او نجونو د زده‌کړې بشپړ بندیز – «خالص اسلامي» اعلانوي، په نړیواله کچه د توجیه له سخت فشار سره مخ دي. د بشري حقونو سازمانونه رژیم تورنوي چې د واک د جوړښتونو د خوندي کولو لپاره دین په قصدي ډول د سیاسي وسیلې په توګه کاروي (HRW ۲۰۲۶).

په ورته وخت کې د نړیوالې اسلامي پوهې دننه ژور درزونه ښکاره کېږي: په دې وروستیو کې نامتو بهرنیو دیني ارګانونو هم د طالبانو صادر شوی جزايي او اخلاقي قانون په کلکه «غیر اسلامي» وغانده (AFI ۲۰۲۶). نیوکه دا ده چې رژیم قرآن او سنت غلط تفسیروي، نړیوال اسلامي حقونه (لکه د زده‌کړې حق) له پامه غورځوي او په دې توګه افغان ټولنه په ژوره توګه وېشي (AFI ۲۰۲۶).

سرچینې

• AFI (Afghanistan Institute / Operational Reports): Analysen zur Rolle der Shura-e Ulema (2025/2026)
• BBC News: Profile: Mullah Hibatullah Akhundzada (2016)
• Cambridge University Press / Academic Journal: The Transformation of Islamic Governance in Afghanistan (2025)
• Daudzai, A.: The State and Clergy in Afghan History (2016)
• HRW (Human Rights Watch): World Report 2026: Afghanistan & Women’s Rights (2026)
• Poya, A.: Die Rolle der Olama in der politischen Transformation Afghanistans (2012)