دگرگونی آرایش قدرت در منطقه

نقشهٔ ژئوپلیتیکی پیرامون افغانستان در سال‌های اخیر به‌گونهٔ بنیادین جابه‌جا شده است. در حالی که رابطهٔ تاریخاً نزدیک با پاکستان به رویارویی آشکار بدل شده است، محورهای تازهٔ اقتصادی و راهبردی به سوی آسیای میانه، ایران، روسیه و چین به‌شدت اهمیت می‌یابند.

گسست با پاکستان: از متحد تا خطر امنیتی

پس از بازگشت طالبان به قدرت در اگست ۲۰۲۱، در رابطهٔ میان اسلام‌آباد و کابل چرخشی بنیادین رخ داد. آنچه زمانی همکاری راهبردی شمرده می‌شد، به تهدید حاد نظامی تبدیل شده است.

تشدید نظامی: در واکنش به حملات پیوستهٔ فرامرزی تحریک طالبان پاکستان (TTP) از پناهگاه‌های افغانستان، پاکستان اکنون حملات هوایی گسترده‌ای را در عمق خاک افغانستان انجام می‌دهد. کابل به این حملات با پاتک‌های نامتقارن و به‌کارگیری مدرن پهپادهای جنگی پاسخ می‌دهد.
بن‌بست دیپلوماتیک: هرچند قدرت‌های منطقه‌ای بارها موفق به میانجی‌گری آتش‌بس‌های موقت و شکننده می‌شوند، اما هر دیپلوماسی پایدار بر سر پرسش اساسی ناکام می‌ماند: رهبری طالبان همچنان به‌شدت از به رسمیت شناختن خط دیورند به‌عنوان مرز رسمی سر باز می‌زند.
فروپاشی اقتصادی در رفت‌وآمد مرزی: دهلیز ترانزیتی افغانستان و پاکستان که پیش‌تر مسلط بود، در اثر بسته شدن‌های دائمی مرز تقریباً به‌طور کامل از کار افتاده است.

پویایی تازهٔ منطقه‌ای: آسیای میانه، ایران، روسیه و چین

فروپاشی روابط با پاکستان کابل را به جهت‌گیری راهبردی تازه‌ای واداشته است. آرایش قدرت منطقه‌ای که از آغاز «جنگ علیه ترور» در سال ۲۰۰۱ به این سو به هر حال ناپایدار بود، اکنون بر مبنای ملاحظات عمل‌گرایانه از نو سامان می‌یابد.

جابه‌جایی گستردهٔ جریان‌های تجارتی: در پی محاصره‌های پاکستان، افغانستان تجارت خارجی خود را پیگیرانه به آسیای میانه و ایران منتقل ساخته است. واردات از راه ایران به‌سرعت افزایش یافته و اکنون تقریباً نیمی از کل حجم واردات افغانستان را تشکیل می‌دهد.
زیرساخت، ترانزیت و دسترسی به دریا: برای کشورهای پساشوروی آسیای میانه و نیز برای ایران، روسیه و چین، افغانستانِ باثبات‌تر در درجهٔ نخست فرصت‌های اقتصادی فراهم می‌کند. این کشور به‌عنوان بازار فروش و کشور مرکزی ترانزیت برای پروژه‌های زیربنایی چندمیلیاردی، از جمله لوله‌های نفت و گاز، خطوط برق و پیوندهای تازهٔ خط آهن، به کار می‌آید. به‌ویژه کشورهای محاط در خشکهٔ آسیای میانه امیدوارند از این راه به دسترسی مستقیم و راهبردی به آب‌های آزاد جهان از طریق بنادر اقیانوس هند دست یابند.
همکاری امنیتی عمل‌گرایانه: با وجود فاصلهٔ ژرف ایدئولوژیک، به‌ویژه چین و روسیه دیپلوماسی واقع‌گرایانه با طالبان را پیش می‌برند. در نشست‌های منطقه‌ای، نه به رسمیت شناختن سیاسی، بلکه منافع سخت امنیتی در اولویت قرار دارد: مبارزهٔ مؤثر با تروریسم و مهار خطرات امنیتی فراملی که می‌توانند کل منطقه را بی‌ثبات سازند.

منابع

bpb – Bundeszentrale für politische Bildung (2024): Konfliktporträt Afghanistan. Autoren: Conrad Schetter und Katja Mielke. In: Dossier Kriege und Konflikte. URL: bpb.de.
Britannica (2026): The Durand Line Conflict and Taliban Diplomacy.
Chatham House (2026): The Collapse of Pakistan-Afghanistan Relations and Border Trade Displacement.
Diplomat (2026): Pragmatic Engagement: China, Russia, and Taliban Security Cooperation.
SWJ – Small Wars Journal (2026): Drone Warfare and Aerial Strikes: The New Border Reality Between Pakistan and Afghanistan.
Voje, Heiko (2014): Regionale Neuordnung und externe Akteure in Afghanistan nach 2001.
World Bank (2026): Afghanistan Economic Monitor: Trade Realignment and Iranian Import Dominance.